پوست شما هر روز بیصدا در معرض تهدیدی نامرئی قرار دارد: پرتو فرابنفش خورشید. چه در یک روز آفتابی تابستانی باشید و چه در زمستانی ابری، این پرتوها به سلولهای پوستی شما آسیب میزنند و میتوانند منجر به پیری زودرس، لکهای تیره یا حتی سرطان پوست شوند. در این میان، تنها یک سد دفاعی مؤثر وجود دارد: کرم ضد آفتاب. در این مقاله، با دلایل علمی ضرورت استفاده از ضدآفتاب، انواع مختلف آن، شیوه درست مصرف و نکات تکمیلی برای محافظت بهتر از پوست آشنا میشوید.
چرا استفاده از کرم ضد آفتاب ضروری است؟
کرمهای ضدآفتاب با ایجاد یک لایه محافظ، از پوست در برابر اشعه فرابنفش (UV) محافظت میکنند. این پرتوها میتوانند موجب آسیب پوستی، آفتابسوختگی و حتی بروز سرطان شوند. هیچ ضدآفتابی قادر به مسدود کردن کامل پرتو UV نیست، اما استفاده از آن زمان بروز قرمزی پوست را به تأخیر میاندازد. با این حال، قرار گرفتن طولانیمدت در معرض نور خورشید حتی با وجود ضدآفتاب نیز همچنان باعث آسیب به سلولهای پوستی میشود.
نور خورشید چگونه به پوست آسیب میزند؟
نور خورشید حاوی پرتوهای فرابنفش است که شامل دو نوع اصلی UVA و UVB میشود. هر یک از این پرتوها به شکل متفاوتی بر پوست اثر میگذارند و آسیبهای خاصی ایجاد میکنند:
- UVA حدود ۹۵٪ از پرتوهای فرابنفش را تشکیل میدهد و حتی از شیشه نیز عبور میکند. این پرتو با نفوذ به لایههای عمقی پوست موجب آسیب ژنتیکی در سلولها شده و در نتیجه روند پیری پوست را تسریع میکند. علاوه بر این، UVA در ایجاد چینوچروک نقش دارد و خطر ابتلا به انواع سرطان پوست را افزایش میدهد.
- UVB حدود ۵٪ از کل پرتوهای فرابنفش را تشکیل میدهد و شدت آن در ساعات میانی روز و فصل تابستان بیشتر است. این پرتو بیشتر بر لایههای سطحی پوست اثر میگذارد و عامل اصلی آفتابسوختگی، التهاب، تاول و یکی از عوامل بروز سرطان ملانوما است.
نکته: هر دو نوع پرتو با تضعیف سیستم ایمنی و تخریب ساختار کلاژن، در ایجاد لکهای پوستی و پیری زودرس نقش دارند.
ویژگیهای مهم یک ضد آفتاب استاندارد
انتخاب بهترین کرم ضد آفتاب در میان گزینههای متنوع موجود، برای حفظ سلامت پوست اهمیت زیادی دارد. یک ضدآفتاب استاندارد باید سه ویژگی کلیدی داشته باشد:
- SPF 30 یا بالاتر: شاخص SPF نشاندهنده میزان محافظت کرم ضد آفتاب در برابر پرتوهای UVB است. هرچه عدد SPF بالاتر باشد، مدت زمان محافظت پوست در برابر UVB بیشتر خواهد بود. بهعنوان مثال، SPF 30 نزدیک به ۹۷ درصد از تابش UVB را مسدود میکند.
- طیف گسترده (Broad Spectrum): ضدآفتابهای طیف گسترده علاوهبر محافظت در برابر پرتوهای UVB، از پوست در برابر پرتوهای UVA نیز محافظت میکنند. درج عبارت «Broad Spectrum» روی بستهبندی کرمهای ضد آفتاب نشاندهنده این ویژگی است و توجه به آن برای پیشگیری از آسیبهای جدی پوستی ضروری محسوب میشود.
- مقاومت در برابر آب: یکی از مشکلات رایج در استفاده از ضدآفتاب، کاهش اثر محافظتی آن در تماس با آب یا تعریق است. فرمولاسیون مقاوم در برابر آب کمک میکند که کرم پس از شنا یا تعریق، همچنان بخش قابلتوجهی از SPF خود را حفظ کند. طبق دستورالعمل FDA، اگر یک ضدآفتاب دارای برچسب مقاومت در برابر آب باشد، باید روی بستهبندی مشخص شود که این محصول هنگام شنا یا تعریق، برای مدت ۴۰ یا ۸۰ دقیقه محافظت خود را حفظ میکند. در مقابل، ضدآفتابهایی که خاصیت مقاومت در برابر آب ندارند، موظفاند در بخش دستورالعمل مصرف به مصرفکننده اطلاع دهند که در صورت شنا یا تعریق باید از یک ضدآفتاب مقاوم در برابر آب استفاده کند.
انواع کرم ضد آفتاب
کرمهای ضد آفتاب بر اساس ترکیبات، بافت و نوع محافظتی که ارائه میدهند، به چند دسته تقسیم میشوند. شناخت این محصولات به شما کمک میکند بهترین کرم ضد آفتاب را متناسب با نوع پوست و نیاز خود انتخاب کنید. در ادامه با مهمترین انواع کرم ضد آفتاب آشنا میشوید.
1) کرم ضدآفتاب کودکان
محافظت از پوست کودکان در برابر نور خورشید اهمیت زیادی دارد، چرا که پوست آنها بسیار حساستر و آسیبپذیرتر از بزرگسالان است.
برای نوزادان زیر ۶ ماه، استفاده از کرم ضد آفتاب توصیه نمیشود؛ زیرا پوست آنها بسیار حساس است. بهترین روش محافظت از نوزادان، دور نگه داشتن کامل آنها از نور مستقیم خورشید است. در این دوران با قرار دادن نوزاد در سایه و پوشاندن او با لباسهای آستینبلند، شلوار، کلاه لبهدار و استفاده از عینک آفتابی مخصوص کودکان، از او در برابر نور خورشید محافظت کنید.
از ۶ ماهگی به بعد، میتوانید از کرمهای ضدآفتاب مخصوص کودکان برای فرزند خود استفاده کنید که حاوی ترکیبات ایمن مانند اکسید زینک یا دیاکسید تیتانیوم هستند. در صورتی که کودک در فضای باز باشد، بهتر است ضدآفتاب را هر دو ساعت یا طبق دستور محصول تجدید کنید.
2) کرم ضد آفتاب فیزیکی و شیمیایی
کرمهای ضدآفتاب فیزیکی و شیمیایی هر دو در محافظت از پوست در برابر نور خورشید مؤثر هستند، اما از نظر ترکیبات و نحوه عملکرد با یکدیگر تفاوت دارند. ویژگیهای اصلی هر کدام از این دو نوع ضدآفتاب به شرح زیر است:
- ضدآفتابهای فیزیکی حاوی ترکیباتی مانند زینک اکساید و دیاکسید تیتانیوم هستند که روی سطح پوست قرار میگیرند و پرتوهای مضر را مانند آینه بازتاب میدهند. به همین دلیل، معمولاً برای پوستهای حساس گزینه مناسبتری هستند.
- ضدآفتابهای شیمیایی در لایههای سطحی پوست نفوذ کرده و پرتوهای فرابنفش را جذب و به گرما تبدیل میکنند. این نوع کرمهای ضدآفتاب بافت سبکتری دارند و برای استفاده روزمره یا فعالیتهای بیرونی راحتتر هستند.
بهطور کلی، انتخاب بین این دو نوع محصول بستگی به نوع پوست، شرایط استفاده و ترجیح فردی دارد.
3) کرم ضد آفتاب رنگی
ضدآفتابهای رنگی با ترکیباتی مانند اکسید آهن و دیاکسید تیتانیوم، علاوهبر محافظت در برابر پرتوهای UVA و UVB، از پوست در برابر نور مرئی نیز حفاظت میکنند. این ویژگی به کاهش خطر ایجاد لکها و تیرگیهای ناشی از نور کمک میکند.
پوشش رنگی این محصولات شبیه یک کرمپودر سبک است و برای پوستهای مستعد ملاسما یا هایپرپیگمنتیشن انتخاب مناسبی به شمار میرود. به همین دلیل، میتوان از آنها بهعنوان جایگزین آرایش روزانه استفاده کرد.
نکته: این ضدآفتابها بلافاصله پس از استفاده، بدون نیاز به زمان جذب طولانی، اثر محافظتی خود را آغاز میکنند.
4) کرم ضد آفتاب بارداری
در دوران بارداری به دلیل تغییرات هورمونی، پوست حساستر میشود. در چنین شرایطی، استفاده از کرم ضد آفتاب بارداری برای محافظت در برابر پرتوهای فرابنفش ضروری است. بهترین گزینه در دوران بارداری ضدآفتابهای فیزیکی هستند که پرتوهای مضر را بدون آنکه جذب پوست شوند، بازتاب میدهند.
نکته: استفاده از آن دسته از ضدآفتابهای شیمیایی که حاوی ترکیباتی مانند اکسیبنزون هستند، بهویژه در دوران بارداری، باید کاملاً پرهیز شود.
5) کرم ضد آفتاب دور چشم
پوست دور چشم نازکترین و حساسترین بخش صورت است و به دلیل کمبود چربی، بیشتر از سایر نواحی در معرض خشکی، چینوچروک و آسیبهای ناشی از آفتاب قرار میگیرد. برای محافظت از این ناحیه، استفاده از کرم ضد آفتاب مخصوص دور چشم، بهویژه نوع فیزیکی با SPF مناسب، ضروری است. این کرمها علاوه بر محافظت در برابر پرتوهای فرابنفش، اگر حاوی ترکیباتی مانند هیالورونیک اسید، کافئین، آرنیکا یا زنجبیل باشند، به کاهش پف، تیرگی و علائم پیری پوست نیز کمک میکنند.
ضرورت استفاده از کرم ضد آفتاب در فصل پاییز و زمستان
برخلاف تصور رایج، استفاده از ضدآفتاب فقط به فصل تابستان محدود نمیشود؛ زیرا پرتوهای فرابنفش در تمام طول سال، حتی در روزهای ابری، همچنان به پوست آسیب میزنند. عواملی مانند بازتاب نور از برف، نازک شدن لایه اوزون، خشکی هوا و نزدیکی زمین به خورشید در زمستان، خطر آسیبهای پوستی را افزایش میدهند. به همین دلیل، استفاده از کرم ضد آفتاب در پاییز و زمستان با طیف محافظتی گسترده و SPF حداقل ۳۰، حتی در روزهای ابری یا داخل خانه، همراه با رعایت سایز نکات مراقبتی، نقش مهمی در حفظ سلامت و شادابی پوست دارد.
نحوه صحیح استفاده از کرم ضد آفتاب
بررسیها نشان میدهد که بسیاری از افراد تنها بین ۲۵ تا ۵۰ درصد از میزان توصیهشده ضدآفتاب را استفاده میکنند، که این مقدار برای محافظت مؤثر در برابر پرتوهای فرابنفش ناکافی است. برای بهرهمندی کامل از اثرات محافظتی ضدآفتاب، استفاده صحیح و به میزان کافی از آن بسیار اهمیت دارد. در ادامه، نکات ضروری در این زمینه آمده است:
- زمان مناسب استفاده: ضدآفتاب باید ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پیش از قرار گرفتن در معرض نور خورشید، روی پوست خشک استفاده شود تا ترکیبات فعال فرصت کافی برای جذب و تثبیت روی پوست داشته باشند. همچنین، نواحیای از بدن که در معرض نور خورشید قرار دارند—مانند صورت، گردن، گوشها، پشت دستها، پاها و در افراد کممو یا بیمو، پوست سر—نباید نادیده گرفته شوند.
- میزان مورد نیاز: مقدار توصیهشده برای پوشش کل بدن در بزرگسالان حدود ۳۰ گرم یا دو قاشق غذاخوری است. برای صورت بهتنهایی، حدود دو بندانگشت یا معادل نصف تا یک قاشق چایخوری کفایت میکند. در صورت استفاده از اسپری ضدآفتاب، باید تا ایجاد لایهای یکنواخت و براق روی پوست اسپری کرده و سپس به آرامی مالش دهید.
- دفعات تجدید: ضدآفتاب باید هر دو ساعت یکبار در فضای باز و پس از شنا، تعریق شدید یا خشک کردن پوست با حوله تجدید شود. در فضای بسته و در صورت عدم تعریق یا تماس با آب، میتوان فاصله زمانی تجدید ضدآفتاب را به هر چهار تا شش ساعت افزایش داد؛ با این حال، تجدید منظم همچنان توصیه میشود، بهویژه اگر در نزدیکی پنجرهها یا منابع نور UV مصنوعی قرار دارید.
- توجه به لبها: لبها نیز یکی از نقاط حساس در برابر اشعه UV هستند؛ بنابراین، استفاده از بالم لب یا رژ لب دارای SPF ۳۰ یا بالاتر توصیه میشود.
نکته: برای پاکسازی عمیق و مؤثر ضدآفتاب از پوست، شویندههای معمولی کافی نیستند و بالمهای پاککننده گزینه بهتری محسوب میشوند، زیرا هم قدرت پاککنندگی بالاتری دارند و هم ملایماند.
راهکارهای مکمل برای محافظت کامل از پوست در برابر آفتاب
استفاده از کرم ضدآفتاب برای تمامی افراد ضروری است، اما بهتنهایی کافی نیست. برای دستیابی به محافظتی کامل و کاهش خطرات ناشی از نور خورشید، رعایت نکات مکمل زیر نیز توصیه میشود:
- تا حد امکان از مسیرهای سایهدار برای رفتوآمد استفاده کنید؛ زیرا شدت تابش نور خورشید بین ساعت ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر در بالاترین حد خود قرار دارد. در این زمان، اگر سایهتان از قدتان کوتاهتر باشد، یعنی پرتوهای فرابنفش بسیار قوی هستند و بهتر است در سایه بمانید.
- در محیطهایی که سایه طبیعی وجود ندارد، استفاده از چتر میتواند گزینهای مناسب برای کاهش تماس مستقیم با نور خورشید باشد.
- لباس مناسب کمک زیادی به محافظت از پوست در برابر آفتاب میکند. لباسهای نخی، سبک و آستینبلند، شلوار بلند، کلاه لبهدار و عینک آفتابی استاندارد از جمله مواردی هستند که میتوانند تا حد زیادی از پوست در برابر آسیبهای ناشی از نور خورشید محافظت نمایند.
- حضور در نزدیکی سطوحی مانند آب، برف یا شن میتواند میزان تابش غیرمستقیم نور خورشید را افزایش دهد؛ زیرا این سطوح پرتوهای فرابنفش را بازتاب میدهند و احتمال آسیب پوستی را بیشتر میکنند.
- تأمین ویتامین D بهتر است از طریق منابع غذایی یا مصرف مکملهای تجویزی و با مشورت پزشک انجام شود؛ چراکه مواجهه مستقیم با نور خورشید برای این منظور توصیه نمیشود.
نکته: استفاده از دستگاههای سولاریوم و سایر روشهای برنزهکردن مصنوعی به دلیل تولید پرتوهای فرابنفش مشابه نور خورشید، میتواند خطر بروز پیری زودرس پوست و ابتلا به سرطان پوست را افزایش دهد و از این رو بههیچوجه توصیه نمیشود.
تاریخ انقضای کرم ضد آفتاب چقدر است؟
توجه به تاریخ انقضای کرم ضدآفتاب بسیار مهم است، چون پس از این تاریخ، ترکیبات فعال موجود در آن ممکن است اثربخشی خود را از دست بدهند. بیشتر ضدآفتابها بین ۲ تا ۳ سال ماندگاری دارند، اما اگر در معرض گرمای زیاد قرار بگیرند — مثلاً در داشبورد یا صندوق عقب خودرو — ممکن است زودتر فاسد شوند و کارایی خود را از دست بدهند.
پس از باز شدن محصول نیز معمولاً بین ۶ تا ۱۲ ماه فرصت دارید تا از آن استفاده کنید. این مدت زمان ممکن است بسته به فرمولاسیون محصول متفاوت باشد. برای اطمینان، به نماد ظرف باز روی بستهبندی دقت کنید؛ عددی مانند 6M یا 12M که در این نماد نوشته شده، نشاندهنده مدت زمان مجاز استفاده پس از باز شدن درب محصول است.
همچنین اگر مدتی از خرید کرم ضدآفتاب گذشته، پیش از استفاده تیوب را خوب تکان دهید تا ترکیبات آن یکنواخت شده و عملکرد بهتری داشته باشد.
اسپریهای ضد آفتاب
اسپریهای ضدآفتاب به دلیل کاربرد آسان و امکان پوشش نواحیای از بدن که به آسانی قابل دسترسی نیستند، مانند پشت و شانهها، طرفداران زیادی دارند. با این حال، استفاده از آنها با برخی نگرانیها همراه است:
- احتمال استنشاق ذرات معلق موجود در اسپری: هنگام استفاده از اسپری ضدآفتاب، ممکن است ذرات معلق موجود در آن وارد دستگاه تنفسی شوند. این موضوع میتواند در برخی افراد، بهویژه مبتلایان به آسم، علائم تنفسی ایجاد کند. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) هنوز بهطور قطعی درباره خطرات استنشاق این محصولات اظهار نظر نکرده، اما توصیه کرده است که از اسپری کردن آنها در نزدیکی صورت خودداری شود.
- استفاده مقادیر ناکافی از محصول: بسیاری از افراد هنگام استفاده از اسپری ضدآفتاب، مقدار لازم را روی پوست نمیزنند. تحقیقات نشان میدهد اغلب افراد تنها یکچهارم از میزان مورد نیاز را مصرف میکنند. برای اینکه اسپری بتواند محافظتی مشابه لوسیون یا کرم ایجاد کند، باید هر بخش از بدن حدود ۶ ثانیه بهطور مداوم اسپری شود.
آیا استفاده از کرم ضدآفتاب باعث کمبود ویتامین D میشود؟
پرتوهای UVB خورشید عامل اصلی سنتز ویتامین D هستند. از آنجا که کرم ضدآفتاب بخشی از این پرتوها را مسدود میکند، نگرانی درباره کاهش تولید ویتامین D وجود دارد. تأثیر کرم ضدآفتاب بر تولید ویتامین D سالهاست که موضوع بحث میان پژوهشگران و متخصصان پوست است. با این حال، تحقیقات نشان میدهد افرادی که حتی بهطور منظم از ضدآفتاب با SPF بالا استفاده میکنند، همچنان دارای سطح طبیعی ویتامین D در بدن خود هستند. چراکه حتی با استفاده از ضدآفتاب، مقدار کمی از پرتوهای UVB همچنان به پوست میرسد. علاوهبر این، منابع غذایی و مکملها نیز میتوانند نیاز بدن به ویتامین D را تأمین کنند.
بنابراین بدون به خطر انداختن سلامت پوست، میتوانید ویتامین D کافی دریافت کنید. اگر نسبت به کمبود این ویتامین نگرانی دارید، بهتر است با پزشک مشورت کنید، آزمایش دهید یا در صورت لزوم مکمل مصرف کنید.
سخن پایانی
استفاده از کرم ضدآفتاب یکی از سادهترین و در عین حال مهمترین راههای محافظت از پوست در برابر آسیبهای ناشی از نور خورشید است. با انتخاب درست و استفاده منظم از ضدآفتاب مناسب، میتوانیم سلامت پوست خود را حفظ کرده و خطر ابتلا به بیماریهای جدی مانند سرطان پوست را کاهش دهید. به یاد داشته باشید که ضدآفتاب تنها بخشی از یک سبک زندگی سالم در برابر آفتاب است و باید همراه با رعایت نکاتی مانند پوشش مناسب، پرهیز از ساعات اوج تابش و مراقبتهای تکمیلی به کار گرفته شود.
نوبت شما
تجربه شما در استفاده از کرم ضد آفتاب چگونه بوده است؟ چه نکتهای درباره انتخاب یا استفاده از ضدآفتاب به دیگران توصیه میکنید؟ لطفاً تجربیات و پیشنهادات خود را در قسمت نظرات با ما و سایر خوانندگان به اشتراک بگذارید.
منابع
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25207381
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33721254
https://www.aad.org/media/stats-sunscreen
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34973975
https://www.skincancer.org/risk-factors/uv-radiation
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11836239
https://magazine.medlineplus.gov/article/sunscreen-in-the-winter
https://www.aad.org/media/stats/prevention-and-care/sunscreen-faqs
https://www.ucsfbenioffchildrens.org/education/sun-safety-for-children-and-babies
https://www.cancer.org/cancer/risk-prevention/sun-and-uv/how-to-use-sunscreen.html
https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/6-things-you-should-know-about-vitamin-d
https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content?contenttypeid=85&contentid=P01351
https://www.health.harvard.edu/skin-cancer/which-is-best-for-optimal-sun-protection-sprays-or-lotions
https://www.piedmont.org/living-real-change/the-difference-between-physical-and-chemical-sunscreen
https://www.chemicalsafetyfacts.org/health-and-safety/sunscreen-chemical-ingredients-and-summertime-safety
https://www.fda.gov/drugs/understanding-over-counter-medicines/questions-and-answers-fda-announces-new-requirements-over-counter-otc-sunscreen-products-marketed-us
تیم نویسندگان
شهره اسمعیلی دانشآموخته رشته زیستشناسی سلولی-مولکولی گرایش میکروبیولوژی از دانشگاه تهران است. او پس از اخذ مدرک کارشناسی به کشور آلمان مهاجرت نموده و در رشته بیوشیمی در دانشگاه Ludwig Maximillian University of Munich (LMU) در مقطع کارشناسی ارشد به تحصیل پرداخت. وی بهمدت سه سال سابقه کار در مؤسساتی همچون Helmholtz Diabetes Center (HDC) وBavarian NMR Center (BNMRZ) در مونیخ آلمان را دارد. در HDC او روی پروژه potential mechanisms of exercised-induced improvements on diabetic dyslipidemia کار میکرد. در BNMRZ او در گروه Biomolecular NMR spectroscopy و در پروژه تحقیقاتیinvestigation of biomolecular structure of the hepatitis B virus مشارکت نمود. نتیجه همکاری او با گروه Biomolecular NMR Spectroscopy انتشار مقالهای تحت عنوان « Introducing adjuvant-loaded particulate hepatitis B core antigen as an alternative therapeutic hepatitis B vaccine component » در ژورنال JHEP reports در سال 2024 شد.
مقالات:
https://doi.org/10.1016/j.jhepr.2023.100997
