تابش خورشید میتواند هم همراهی مفید برای پوست باشد و هم تهدیدی جدی برای آن. پرتوهای فرابنفش (UV) بخش اصلی این تابش هستند که میتوانند اثرات مضر بر پوست و چشمها داشته باشند. شاخص فرابنفش (UV index) معیاری است که روزانه میزان شدت این پرتوهای مضر خورشید را نشان میدهد و به ما کمک میکند تشخیص دهیم چه زمانی قرارگیری در نور آفتاب بیخطر است. در این مقاله، با مفهوم شاخص UV، عوامل مؤثر بر آن، پیامدهای بیتوجهی به این شاخص و راهکارهای علمی برای حفاظت از پوست و چشم آشنا میشوید.
شاخص UV چیست؟
شاخص فرابنفش عددی در بازه ۱ تا ۱۱+ است که شدت پرتوهای فرابنفش خورشید را در زمان و مکان مشخص پیشبینی میکند. این شاخص به شما اطلاع میدهد که چه زمانی تابش خورشید میتواند برای سلامتیتان خطرناک باشد.
تابش خورشید تنها منبع گرما و نور نیست؛ پرتوهای فرابنفش آن میتوانند اثرات زیانآوری هم داشته باشند. قرار گرفتن بیشازحد در معرض این پرتوها ممکن است در کوتاهمدت موجب آفتابسوختگی و در بلندمدت خطر ابتلا به سرطان پوست را افزایش دهد. شاخص فرابنفش با یک مقیاس رنگی، میزان این خطر را به شما نمایش میدهد.
مقیاس شاخص UV
مقیاس شاخص UV مطابق با دستورالعملهای بینالمللی تعیینشده توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO) طراحی شده است. آشنایی با نحوهی خواندن این مقیاس به شما کمک میکند تا از قرارگیری در برابر پرتوهای فرابنفش خورشید پیشگیری کنید.
شاخص ۱ تا ۲: خطر کم
در این محدوده، نیاز به محافظت خاصی نیست. میتوانید با خیال راحت در فضای باز بمانید و تنها استفاده از عینک آفتابی کافی است.
شاخص ۳ تا ۷: خطر متوسط تا زیاد
در این محدوده نیاز به محافظت بیشتری وجود دارد و رعایت نکات ایمنی حائز اهمیت است. توصیه میشود در ساعات میانی روز (۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر) تا حد امکان در سایه قرار بگیرید. در صورت حضور در فضای باز، استفاده از ضدآفتاب با طیف گسترده و SPF حداقل ۱۵ بر روی نواحی بدون پوشش پوست الزامی است. همچنین پوشیدن لباس محافظ، کلاه لبهدار و استفاده از عینک آفتابی اهمیت دارد.
شاخص ۸ و بالاتر: خطر بسیار زیاد تا شدید
در این شرایط، انجام کامل اقدامات محافظتی اهمیت ویژهای دارد. در میانه روز شدت تابش بیشتر است و باید دقت بیشتری داشته باشید. اگر سایه شما کوتاهتر از قدتان باشد، نشان میدهد که پرتو UV بسیار قوی است. در چنین وضعیتی توصیه میشود در سایه بمانید، از لباس پوشیده و کلاه لبهدار استفاده کنید، عینک آفتابی بزنید و ضدآفتاب با طیف گسترده و SPF ۱۵ یا بالاتر را به اندازه کافی روی قسمتهای بدون پوشش پوست بمالید.
تأثیر شاخص UV بر سلامت بدن
پرتوهای فرابنفش میتوانند به پوست و چشمها آسیب برسانند و موجب تضعیف سیستم ایمنی بدن شوند. این پیامدها از مشکلات سطحی مانند آفتابسوختگی گرفته تا عوارض جدیتری مانند سرطان پوست و بیماریهای چشمی را دربر میگیرد. در ادامه با مهمترین اثرات شاخص UV بر سلامت بدن آشنا میشوید.
افزایش احتمال ابتلا به سرطان پوست
سرطان پوست شایعترین نوع سرطان در ایران به شمار میرود و در میان مردان بیشترین شیوع را دارد، در حالی که در زنان رتبه دوم را دارد. بر اساس آمار، تنها طی سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ بیش از هزار نفر در کشور به دلیل ابتلا به سرطان پوست جان خود را از دست دادهاند. در این بازه زمانی، مرگومیر ناشی از این بیماری در زنان کمی کاهش یافته، اما در مردان تغییر قابل توجهی نداشته و حتی اندکی افزایش نشان داده است.
پیری زودرس و سایر آسیبهای پوستی
برخی اختلالات پوستی ناشی از پرتوهای فرابنفش شامل کراتوز اکتینیک و پیری زودرس پوست هستند. کراتوز اکتینیک به شکل زائدههای کوچک و برجسته در نواحی بدن که بیشترین تماس را با نور خورشید دارند، مانند صورت، دستها، ساعد و گردن ظاهر میشود. این ضایعات پیشسرطانی محسوب میشوند و میتوانند خطر ابتلا به نوعی سرطان پوست به نام کارسینوم سلول سنگفرشی را افزایش دهند. علائم این بیماری معمولاً به شکل برجستگیهای قرمز و با بافتی زبر ظاهر میشوند و درصورت مشاهده، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
علاوهبر این، نور خورشید پیری زودرس پوست را بهدنبال دارد. به مرور، پوست ضخیم، چروکیده و چرمی میشود و این تغییرات معمولاً پس از سالها ظاهر میگردند. پژوهشها نشان میدهند که تا ۹۰ درصد از نشانههای پیری پوست در واقع ناشی از تابش خورشید است.
با این وجود، با استفاده منظم از کرم ضد آفتاب و رعایت سایر نکات مراقبتی در برابر پرتوهای فرابنفش، میتوان از بیشتر این تغییرات جلوگیری کرد و سلامت و ظاهر پوست را حفظ نمود.
تضعیف سیستم ایمنی
پژوهشها نشان دادهاند که قرارگیری بیشازحد در معرض پرتوهای فرابنفش میتواند عملکرد صحیح سیستم ایمنی بدن و دفاع طبیعی پوست را مختل کند. بهطور معمول، پوست در برابر عوامل خارجی مانند عوامل عفونی و سلولهای سرطانی واکنش دفاعی نشان میدهد. اما تابش شدید UV ممکن است این توان دفاعی را تضعیف کرده و مقاومت پوست در برابر این عوامل را کاهش دهد.
آسیبهای چشمی
قرار گرفتن در معرض پرتوهای فرابنفش میتواند به بروز مشکلات حاد چشمی منجر شود. از جمله این عوارض میتوان به آفتابسوختگی چشم (فوتوکراتیت) و التهاب ملتحمه ناشی از نور خورشید اشاره کرد. این مشکلات شبیه آفتابسوختگی هستند، با این تفاوت که در بافتهای بسیار حساس چشم و پلک ایجاد میشوند و معمولاً چند ساعت بعد از تماس با نور شدید بروز میکنند. اگرچه این عوارض میتوانند دردناک باشند، خوشبختانه در بیشتر موارد برگشتپذیر هستند و آسیب دائمی به چشم یا بینایی وارد نمیکنند.
عوامل مؤثر بر شاخص UV
موارد زیر، از مهمترین عواملی هستند که بر شدت شاخص فرابنفش تأثیر میگذارند:
1) ارتفاع خورشید
هرچه خورشید در آسمان بالاتر باشد، شدت پرتوهای فرابنفش بیشتر میشود. به همین دلیل، میزان تابش UV بسته به زمان روز و فصل سال تغییر میکند. در مناطق غیر استوایی، بیشترین شدت پرتوها حوالی ظهر در تابستان است، زمانی که خورشید در بلندترین نقطه آسمان قرار دارد.
2) عرض جغرافیایی
هرچه موقعیت جغرافیایی به خط استوا نزدیکتر باشد، شدت پرتوهای فرابنفش بیشتر میشود.
3) پوشش ابری
وقتی آسمان صاف و بدون ابر است، شاخص UV بالاتر است. با این حال، حتی روزهای ابری هم ممکن است پرتوهای فرابنفش زیادی وجود داشته باشد، چون نور پراکنده شده در جو یا بازتاب نور از سطوح مختلف میتواند شدت تابش را افزایش دهد.
4) ارتفاع از سطح دریا
با افزایش ارتفاع، جو نازکتر میشود و توان جذب پرتوهای فرابنفش کاهش مییابد. بهطور تقریبی، هر ۱۰۰۰ متر افزایش ارتفاع باعث افزایش ۱۰ تا ۱۲ درصدی شدت پرتو UV میشود.
5) اوزون
اوزون نقش فیلتر دارد و بخشی از پرتوهای فرابنفش را جذب میکند. میزان اوزون در طول سال و حتی ساعات مختلف روز تغییر میکند و این موضوع بر شدت تابش UV تأثیر میگذارد.
6) بازتاب از سطح زمین
سطوح مختلف، مقدار متفاوتی از پرتوهای فرابنفش را بازتاب میدهند. برای مثال، برف تازه تا ۸۰ درصد، شن خشک ساحل حدود ۱۵ درصد، و کف دریا نزدیک به ۲۵ درصد از اشعه UV را منعکس میکنند.
محافظت از پوست در برابر پرتوهای UV
پیش از بیرون رفتن از خانه، استفاده از ضدآفتاب با طیف گسترده ضروری است؛ محصولی که بتواند هر دو پرتو UVA و UVB را فیلتر کند و حداقل SPF 15 داشته باشد. بهتر است ضدآفتاب را بهصورت یک لایهی یکنواخت و نسبتاً ضخیم روی تمام قسمتهای بدون پوشش پوست بزنید. نواحی دور از دسترس، مثل پشت بدن، را فراموش نکنید. اگر خودتان نمیتوانید به این قسمتها ضدآفتاب بزنید، از یکی از اعضای خانواده یا اطرافیان کمک بگیرید.
از آنجا که کرم ضدآفتاب به مرور از سطح پوست پاک میشود، لازم است هر دو ساعت یک بار تمدید شود. همچنین بعد از شنا، تعریق یا خشککردن بدن با حوله تجدید ضدآفتاب را فراموش نکنید.
در مورد نوزادان زیر شش ماه، استفاده از کرم ضدآفتاب توصیه نمیشود. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) تأکید میکند که این گروه سنی نباید در ساعات اوج تابش خورشید در فضای باز قرار گیرند و در صورت ضرورت، باید با لباسهای محافظ پوشانده شوند.
به خاطر داشته باشید که استفاده از ضدآفتاب به تنهایی کافی نیست و باید همراه با روشهای محافظتی دیگر، مثل استفاده از کلاه، عینکآفتابی و لباس مناسب به کار گرفته شود.
نکته: توجه به تاریخ انقضای کرم ضدآفتاب حائز اهمیت است. محصولاتی که بر روی تیوب یا جعبه بستهبندی آنها تاریخ انقضا درج نشده است، معمولاً تا سه سال پس از تولید قابل استفادهاند. با این حال، قرار گرفتن ضدآفتاب در دماهای بالا، مانند داخل خودرو یا زیر نور مستقیم خورشید، میتواند اثربخشی و ماندگاری آن را کاهش دهد.
بررسی شاخص UV با روشهای ساده
این شاخص را میتوانید از برنامههای پیشبینی وضعیت آبوهوا در تلویزیون، جستوجوی اینترنتی یا اپلیکیشنهای هواشناسی روی گوشی همراه خود دریافت کنید. حتی بسیاری از ساعتهای هوشمند هم این اطلاعات را نمایش میدهند.
علاوهبر ابزارهای دیجیتال، یک روش ساده به نام قانون سایه هم وجود دارد. کافی است به سایه خود نگاه کنید؛ اگر سایهتان کوتاهتر از قدتان بود، یعنی شدت پرتوهای خورشید بالاست. این حالت معمولاً در ساعات میانی روز رخ میدهد، زمانی که بیشترین خطر آفتابسوختگی وجود دارد.
سخن پایانی
شاخص فرابنفش راهنمایی ساده و کاربردی برای محافظت در برابر نور خورشید است. با توجه روزانه به این شاخص و رعایت اقداماتی مثل استفاده از ضدآفتاب، پوشش مناسب و عینک آفتابی، میتوان از آفتابسوختگی، پیری زودرس و بسیاری از آسیبهای پوستی و چشمی پیشگیری کرد.
نوبت شما
آیا تا به حال هنگام شدت بالای پرتوهای فرابنفش دچار آفتابسوختگی شدهاید یا تجربهای از اثرات افزایش شاخص UV داشتهاید؟ چه روشهایی برای محافظت از پوست و چشمهای خود در برابر این پرتوها به کار میبرید؟ تجربیات، نکات یا پرسشهای خود را در بخش نظرات با ما و سایر خوانندگان به اشتراک بگذارید.
منابع
https://iris.who.int/handle/10665/42459
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30844501
https://www.epa.gov/sunsafety/uv-index-scale-0
https://www.epa.gov/enviro/uv-index-description
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6534479
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6974160
https://www.epa.gov/sunsafety/health-effects-uv-radiation
https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/radiation-and-health/non-ionizing/optical-radiation
تیم نویسندگان
شهره اسمعیلی دانشآموخته رشته زیستشناسی سلولی-مولکولی گرایش میکروبیولوژی از دانشگاه تهران است. او پس از اخذ مدرک کارشناسی به کشور آلمان مهاجرت نموده و در رشته بیوشیمی در دانشگاه Ludwig Maximillian University of Munich (LMU) در مقطع کارشناسی ارشد به تحصیل پرداخت. وی بهمدت سه سال سابقه کار در مؤسساتی همچون Helmholtz Diabetes Center (HDC) وBavarian NMR Center (BNMRZ) در مونیخ آلمان را دارد. در HDC او روی پروژه potential mechanisms of exercised-induced improvements on diabetic dyslipidemia کار میکرد. در BNMRZ او در گروه Biomolecular NMR spectroscopy و در پروژه تحقیقاتیinvestigation of biomolecular structure of the hepatitis B virus مشارکت نمود. نتیجه همکاری او با گروه Biomolecular NMR Spectroscopy انتشار مقالهای تحت عنوان « Introducing adjuvant-loaded particulate hepatitis B core antigen as an alternative therapeutic hepatitis B vaccine component » در ژورنال JHEP reports در سال 2024 شد.
مقالات:
https://doi.org/10.1016/j.jhepr.2023.100997
