برخی زنان برای حفظ بهداشت یا رفع بوی نامطبوع و عفونت‌های واژن از دوش واژینال استفاده می‌کنند. با این حال، پزشکان بارها نسبت به خطرات این روش هشدار داده‌اند. در این مقاله، با تکیه بر شواهد علمی و نظر کارشناسان، به بررسی دقیق مزایا، باورهای نادرست و پیامدهای دوش واژینال می‌پردازیم تا بتوانید تصمیمی آگاهانه در زمینه سلامت واژن خود داشته باشید.
دوش واژینال چیست؟
دوش واژینال، فرآیند شست‌وشوی حفره داخلی واژن با ورود پرفشار آب یا محلول‌هایی خاص به داخل آن است. در دوش واژینال محلول مورد استفاده (شامل ترکیب‌هایی مانند آب و سرکه یا آب و جوش شیرین) در یک بطری یا کیسه مخصوص قرار می‌گیرد و از طریق یک لوله به سمت بالا و به داخل واژن اسپری می‌شود.
تهیه دوش واژینال نیاز به نسخه‌ی پزشک ندارد و انواع گوناگون آن را می‌توان از فروشگاه‌های محصولات بهداشتی و داروخانه‌ها تهیه کرد. گاهی از دوش واژینال برای درمان برخی مشکلات یا آمادگی قبل از اقدامات پزشکی خاص استفاده می‌شود.
براساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های ایالات متحده (CDC)، در سال ۲۰۰۲ بیش از ۳۰ درصد از زنان ۱۵ تا ۴۴ ساله از دوش واژینال استفاده می‌کردند. اما این آمار تا سال ۲۰۱۹ به ۱۱ درصد کاهش یافته است.
باورهای نادرست درباره دوش واژینال
برخی زنان تصور می‌کنند دوش واژینال می‌تواند بوی واژن را از بین ببرد یا احتمال بارداری را کاهش دهد. در حالی‌که واژن به‌طور طبیعی دارای بو است و نیازی به شست‌وشوی داخلی ندارد. همچنین، این روش هیچ تأثیری در پیشگیری از بارداری ندارد و حتی می‌تواند احتمال بارداری خارج از رحم یا سقط جنین را افزایش دهد. استفاده از دوش واژینال برای تمیز کردن واژن نه‌تنها ضروری نیست، بلکه ممکن است باعث برهم خوردن تعادل باکتری‌های مفید و افزایش خطر عفونت شود.
معایب استفاده از دوش واژینال
به طور کلی، خطرات دوش واژینال بسیار بیشتر از فواید آن است. ازجمله معایب این روش، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1) ابتلا به عفونت واژن (واژینوز باکتریایی)
دوش واژینال با برهم زدن تعادل فلور طبیعی واژن، یعنی همان باکتری‌های مفید ساکن در این ناحیه، می‌تواند محیط را برای رشد باکتری‌های بیماری‌زا فراهم کند. همچنین ممکن است باکتری‌های جدیدی را وارد واژن کند که توانایی گسترش به سمت دهانه رحم، رحم و لوله‌های فالوپ را دارند. این مسئله خطر ابتلا به عفونت‌های مختلف را افزایش می‌دهد.
مطالعات نشان داده‌اند زنانی که استفاده از دوش واژینال را متوقف کرده‌اند، کمتر به واژینوز باکتریایی مبتلا می‌شوند؛ عفونتی که خود می‌تواند خطر زایمان زودرس و ابتلا به بیماری‌های مقاربتی (STD) را افزایش دهد. بسیاری از محصولات دوش واژینال باعث افزایش غیرطبیعی سطح pH در واژن می‌شوند. این تغییر، واژن را نسبت به عوامل بیماری‌زا مانند ویروس‌ها، باکتری‌ها و قارچ‌ها آسیب‌پذیرتر می‌کند.
دوش واژینال همچنین می‌تواند عملکرد پادتن‌هایی را که بر سطح سلول‌های واژن قرار دارند و مسئول مقابله با میکروب‌ها هستند، مختل کند. این اختلال در سد دفاعی واژن، به نوبه خود، احتمال ابتلا به عفونت‌های قارچی، واژینوز باکتریایی و بیماری‌های آمیزشی را افزایش می‌دهد.پ
2) بیماری التهابی لگن (PID)
استفاده از دوش واژینال در واقع می‌تواند عوامل بیماری‌زا مانند باکتری‌ها و ویروس‌های مضر را به سمت دهانه رحم، رحم، لوله‌های فالوپ و حتی اندام‌های تناسلی فوقانی هدایت کند. این وضعیت ممکن است به بروز بیماری التهابی لگن منجر شود؛ این بیماری شامل عفونت در رحم، لوله‌های فالوپ یا تخمدان‌هاست.
تحقیقات نشان داده‌اند زنانی که از دوش واژینال استفاده می‌کنند، ممکن است تا ۷۳ درصد بیشتر در معرض ابتلا به بیماری التهابی لگن قرار داشته باشند. این بیماری می‌تواند باعث ایجاد زخم در لوله‌های فالوپ شده و در نتیجه به ناباروری یا حاملگی خارج از رحم بینجامد.
در موارد شدید، بیماری التهابی لگن ممکن است به تشکیل آبسه در اندام‌های تناسلی منجر شود. اگر این وضعیت به‌موقع درمان نشود، می‌تواند منجر به بروز عفونتی بسیار خطرناک و تهدیدکننده سلامت فرد گردد.
3) عفونت دستگاه ادراری (UTI)
دوش واژینال همچنین می‌تواند خطر ابتلا به عفونت‌های دستگاه ادراری را افزایش دهد. اگرچه این عفونت‌ها معمولاً در اثر ورود باکتری‌های روده‌ای به مجرای ادرار ایجاد می‌شوند، اما استفاده از دوش واژینال ممکن است باعث تحریک و تضعیف پوشش مخاطی مجرای ادرار شود و شرایط را برای ورود و رشد باکتری‌ها فراهم کند.
4) سرطان دهانه رحم
استفاده از دوش واژینال حداقل یک بار در هفته، احتمال ابتلا به سرطان دهانه رحم را افزایش می‌دهد.
5) التهاب دهانه رحم
بیماری التهاب دهانه رحم زمانی رخ می‌دهد که این ناحیه دچار تحریک یا التهاب گردد. این مشکل ممکن است در اثر عفونت‌های آمیزشی ایجاد شود، اما استفاده از دوش واژینال نیز یکی از عواملی است که خطر ابتلا به آن را افزایش می‌دهد.
التهاب دهانه رحم ممکن است با علائمی مانند خارش، درد و افزایش ترشحات واژن همراه باشد. البته باید توجه داشت که بوی واژن و برخی ترشحات، در صورتی که در حد طبیعی باشند، نشانه بیماری نیستند و بخشی از عملکرد طبیعی بدن به‌شمار می‌روند. اما اگر بوی واژن شدید شود یا مقدار و رنگ ترشحات از حالت معمول خارج گردد، می‌تواند نشانه‌ای از یک مشکل جدی‌تر باشد. به همین دلیل، آگاهی از علائم هشداردهنده اهمیت دارد.
علائمی که نباید نادیده گرفته شوند عبارتند از:
- ترشحات واژن با بوی تند و غیرطبیعی
- ترشحات سفید، زرد یا سبز رنگ
- بویی که پس از چند روز از بین نرود
- احساس درد یا ناراحتی هنگام رابطه جنسی
- سوزش یا درد هنگام ادرار کردن
- قرمزی، تورم یا خارش واژن در ناحیه داخلی یا اطراف آن
در صورت مشاهده هر یک از این علائم، توصیه می‌شود فرد هرچه سریع‌تر با پزشک مشورت کند تا از پیشرفت عفونت یا بروز مشکلات بیشتر جلوگیری شود.
دوش واژینال و بارداری
دوش واژینال می‌تواند برای زنانی که باردار هستند یا قصد باردار شدن دارند، مشکلات جدی و متعددی به همراه داشته باشد. از جمله این مشکلات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش احتمال بارداری: بر اساس نتایج یک مطالعه، زنانی که حداقل یک بار در ماه از دوش واژینال استفاده می‌کنند، در مقایسه با زنانی که از آن استفاده نمی‌کنند، بیشتر با اختلال در روند بارداری مواجه می‌شوند.
- افزایش خطر بارداری خارج از رحم: دوش واژینال می‌تواند احتمال بروز بارداری خارج از رحم را تا ۷۶ درصد افزایش دهد. این نوع بارداری زمانی رخ می‌دهد که تخمک بارورشده به جای رحم، در محلی مانند لوله فالوپ لانه‌گزینی می‌کند. در صورت عدم درمان، بارداری خارج از رحم می‌تواند جان مادر را تهدید کند. هرچه دفعات استفاده از دوش واژینال بیشتر باشد، احتمال بروز این وضعیت نیز افزایش می‌یابد.
- افزایش خطر زایمان زودرس: دوش واژینال با برهم زدن تعادل طبیعی محیط واژن، می‌تواند خطر زایمان زودرس را افزایش دهد؛ وضعیتی که ممکن است سلامت مادر و نوزاد را به خطر بیندازد.
- افزایش احتمال سقط جنین: برخی تحقیقات نشان می‌دهند که استفاده از دوش واژینال ممکن است خطر سقط جنین را نیز بالا ببرد، به‌ویژه در مراحل اولیه بارداری.
با توجه به این پیامدها، به زنانی که باردار هستند یا قصد بارداری دارند توصیه می‌شود از انجام دوش واژینال خودداری کنند، مگر اینکه توسط پزشک تجویز شده باشد.
جایگزین‌های دوش واژینال
ساده‌ترین راه برای تمیز نگه داشتن واژن، شست‌وشو در زمان حمام و زیر دوش است. برای این منظور می‌توان از ژل بهداشتی بانوان استفاده کرد که برای استفاده در این ناحیه طراحی شده و تعادل pH طبیعی واژن را به‌هم نمی‌زنند.
اغلب مردم به‌اشتباه فکر می‌کنند که تمام دستگاه تناسلی زنانه، واژن نام دارد؛ درصورتی‌که ناحیه بیرونی دستگاه تناسلی، فرج (وولوا) نامیده می‌شود و شامل کلیتوریس، مجرای ادرار و لابیاهاست. واژن مجرایی است که به دهانه‌ی رحم متصل می‌شود و مسیر عبور نوزاد هنگام زایمان محسوب می‌شود.
هنگام شست‌وشو، بهتر است چین‌های بیرونی فرج را به‌آرامی کنار بزنید و آن ناحیه را با آب بشویید. برای شست‌وشو نیازی به مالش شدید یا سابیدن ناحیه‌ی تناسلی نیست. همچنین باید از تماس مستقیم ژل بهداشتی بانوان به داخل واژن خودداری شود. در صورت استفاده از شوینده، پس از شست‌وشو باید اطمینان حاصل کنید که باقی‌مانده‌ی مواد شوینده به‌طور کامل از ناحیه‌ی تناسلی پاک شده است. در پایان، این ناحیه را با حوله‌ای تمیز و به‌آرامی خشک کنید.
پیشگیری از بوی بد واژن
اگرچه واژن به‌طور طبیعی دارای بو است، اما این بو ممکن است برای برخی زنان ناخوشایند باشد و حتی باعث ایجاد احساس ناراحتی یا خجالت شود. بوی واژن در هر زن متفاوت است و عواملی مانند رابطه جنسی و ورزش می‌توانند آن را تغییر دهند. برخی از زنان برای رفع این بو به شست‌وشوی داخلی واژن روی می‌آورند، در حالی‌که روش‌های بی‌خطرتر و مؤثرتری برای کاهش بوی واژن وجود دارد؛ از جمله:
- رعایت بهداشت: تمیز نگه داشتن ناحیه واژن با شست‌وشوی منظم با آب یا استفاده از ژل بهداشتی مخصوص بانوان می‌تواند به کاهش بوی آن کمک کند.
- لباس زیر مناسب: استفاده از لباس زیر نخی که گردش هوا را امکان‌پذیر می‌سازد و پرهیز از پوشیدن لباس‌های تنگ یا تهیه‌شده از پارچه‌هایی مانند ساتن، ابریشم یا پلی‌استر که زمینه رشد باکتری‌ها را فراهم می‌کنند، در کاهش بو مؤثر است.
- خشک‌کردن صحیح ناحیه تناسلی: پس از شست‌وشو، باید ناحیه خارج واژن را به‌طور کامل و با دقت خشک کرد؛ زیرا باقی ماندن رطوبت می‌تواند باعث ایجاد بو یا افزایش احتمال عفونت شود.
- پرهیز از روش‌های تهاجمی پاکسازی: خودداری از استفاده از روش‌هایی مانند دوش واژینال، که می‌توانند تعادل باکتریایی واژن را بر هم بزنند و در درازمدت به کاهش بوی ناخوشایند کمک کند.
با رعایت این توصیه‌ها، تعادل pH و باکتری‌های مفید واژن حفظ می‌شود و در نتیجه، احتمال بروز عفونت و ایجاد بوی ناخوشایند کاهش می‌یابد.
سخن پایانی
دوش واژینال اقدامی بحث‌برانگیز است که بیشتر متخصصان انجام آن را توصیه نمی‌کنند. هرچند هدف از این کار، حفظ بهداشت واژن و رفع مشکلاتی مانند بوی نامطبوع یا برخی عفونت‌ها عنوان می‌شود، اما نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که این روش نه‌تنها سودی ندارد، بلکه می‌تواند آسیب‌زا نیز باشد. دوش واژینال با خطراتی مانند بیماری‌های التهابی لگن، تحریک و خشکی واژن و افزایش احتمال ابتلا به عفونت‌های مقاربتی همراه است. برای مراقبت از سلامت واژن، کافی است از آب و ژل بهداشتی بانوان برای شست‌وشوی قسمت خارجی واژن استفاده کنید، لباس زیر نخی و قابل تنفس بپوشید و در صورت مشاهده‌ی علائم غیرعادی، حتماً با پزشک مشورت نمایید.
نوبت شما
آیا تاکنون از دوش واژینال استفاده کرده‌اید؟ آیا پس از استفاده با عوارضی مانند سوزش، خشکی یا عفونت مواجه شده‌اید؟ لطفاً تجربه‌ها، سوال‌ها یا دیدگاه‌های خود را با ما و دیگر مخاطبان در بخش نظرات به اشتراک بگذارید. مشتاق شنیدن نظرات ارزشمند شما هستیم.
تیم نویسندگان
شهره اسمعیلی دانش‌آموخته رشته زیست‌شناسی سلولی-مولکولی گرایش میکروبیولوژی از دانشگاه تهران است. او پس از اخذ مدرک کارشناسی به کشور آلمان مهاجرت نموده و در رشته بیوشیمی در دانشگاه Ludwig Maximillian University of Munich (LMU) در مقطع کارشناسی ارشد به تحصیل پرداخت. وی به‌مدت سه سال سابقه کار در مؤسساتی همچون Helmholtz Diabetes Center (HDC) وBavarian NMR Center (BNMRZ) در مونیخ آلمان را دارد. در HDC او روی پروژه potential mechanisms of exercised-induced improvements on diabetic dyslipidemia کار می‌کرد. در BNMRZ او در گروه Biomolecular NMR spectroscopy و در پروژه تحقیقاتیinvestigation of biomolecular structure of the hepatitis B virus مشارکت نمود. نتیجه همکاری او با گروه Biomolecular NMR Spectroscopy انتشار مقاله‌ای تحت عنوان « Introducing adjuvant-loaded particulate hepatitis B core antigen as an alternative therapeutic hepatitis B vaccine component » در ژورنال JHEP reports در سال 2024 شد.
مقالات:
https://doi.org/10.1016/j.jhepr.2023.100997
